صبح رامهرمز - «تاریخانه»، مبدأ تاریخ معماری دوره اسلامی (با رنگ سبز)

براي روشن شدن مبدأ تاریخ معماری دوره اسلامی در ایران، طرح جامع پژوهش «مسجد تاریخانه دامغان», نخستین مسجد ایرانی را مي‎آوريم.

این طرح پس از کشف اتفاقی قسمت‎هایی از معماری این مسجد تاریخی در هنگام مرمت دیواره بیرونی آن و بررسی کارشناسان معماری پژوهشکده ابنيه و بافت‏های تاریخی تدوین می‏شود.

یکی از اعضای هیئت علمی پژوهشکده ابنیه و بافت‏های تاریخی و تدوینگر این طرح, با بیان اهمیت تاریخی مسجد تاریخانه، تحقيق درباره این بنا را فرصتی استثنایی برای شناخت مبدأ تاریخ معماری اسلامی در ایران دانست.

این عضو هیئت علمی پژوهشکده ابنیه و بافت‎های تاریخی افزود: از آن جايي که فرضیه محکمی درباره قدمت پیش از اسلام شهر دامغان وجود دارد، پاسخ به اینکه چرا یکی از نخستین مساجد ایران در این ناحیه ساخته شده است، از هدف‏های این طرح است.

مطالعه مدارکی که درباره شهر دامغان و بویژه مسجد تاریخانه وجود دارد، به همراه پژوهش گسترده و کارشناسی، مبدأ تاریخ معماری اسلامی ایران را مشخص مي‎کند.

اکنون برای نخستین بار نیست که در مجموعه مسجد تاریخانه بقایای ارزشمند معماری کشف می‎شود. چند سال پیش در کنار مسجد، گچبری‎های ارزشمندی پیدا شد که در آن زمان می‎توانست آغازی بر پژوهش‏های جامع تاریخ معماری اسلامی در ایران باشد؛ اما با وجود آنکه ممكن است این اثر مهم مرجع معماری اسلامی ایران باشد, از زمان نقشه‎برداری و پیشنهادهای «آندره گدار»، معمار فرانسوی، تاکنون هیچ فعالیت علمی در خور توجهی در این بنا انجام نشده است.

همچنين, وي فعالیت پژوهشی در مسجد تاریخانه را در روشن شدن نحوه توسعه شهر دامغان در دوره اسلامی تعیین‎کننده دانست و افزود: در سال‏های گذشته نسبت به تاریخ شهر دامغان توجه مناسبي نشده است که با پژوهش در این خصوص می توان به بازشناسی تاریخ دامغان نیز پرداخت.

مسجد تاریخانه در فرهنگ عامه مردم منطقه دامغان, به معنای خانه خداست. از گذشته دور تاکنون این بنا برای مردم دامغان و استان سمنان قداست خاصي داشته است.

بنایي ضدزلزله/

«مناره تاریخانه دامغان» با نمایی استوانه‏ای و مصالح چوبی، پس از «پاسارگاد»، قدیمي‎ترین بنای ضدزلزله ایران است.

یکی از استادان معماری دانشگاه تهران، با رد كردن این ادعا كه کبوترخانه‎ها قدیمي‏ترین بناهای ضدزلزله ایران هستند، اولین بنای ضدزلزله را در ایران مناره‎ها و گل‎دسته‎هایی دانست كه پیش از اسلام در ایران ساخته شده‎اند.

همچنين, وي گفت: در واقع گل‎دسته‎های مساجد برداشتی از مناره‏های قدیمی ایران است، كه پیش از اسلام ساخته شده و كاربرد تقدسی داشته است.

معماران مسلمان برای بهره‏مندی از مقدس بودن این مناره‏ها, مساجد خود را به شكل آنها می‏ساختند.

به كار بردن آجر و میان‎تهی بودن این مناره‎ها كه ملاتی ضعیفتر از آجر دارند، ضربه ناشی از فشار باد و زمین را می‎گیرند.

اگر فردی تا نيمي از این مناره‏ها را به سمت بالا برود، احساس می‎كند كه این بنا در حال لرزیدن است, اما پس از گذشت هزار و اندی سال از ساخت آنها هنوز هیچ آسیبی به آنها نرسیده است.

مناره‏های «نطنز»، «دامغان» و «سمنان» از دیگر مناره‎هایی است كه ویژگی‎های بنایي ضدزلزله را دارد. این بناها گاهی كاربرد آتش‎افروزی داشتند و گاهی مركز دیده‏باني به حساب می‎آمده‎اند