صبح رامهرمز - مرواریدهای ایرانی در گرجستان

گنجینه «دولتی هنر گرجستان» که به پاس خدمات «شالوا امیراناشویلی»، دانشمند و محقق ایرانشناس گرجی، به اسم او نامگذاری شده است، در حیطه موزه هنرهای شرقی، مجموعه باارزشی را از هنر ایرانی به نمایش گذاشت که همانند مروارید در این موزه خودنمایی می کند.

همچنین، این مرواریدهای درخشان، اعتلای جایگاه و ارزش این موزه و کسب شهرت جهانی را در بر داشت و سبب نزدیکی بین دو کشور - ایران و گرجستان - شد.

در گنجینه هنر گرجستان، 40 تابلو و نزدیک به 400 نقاشی و 1000 مینیاتور، تعداد زیادی کتاب خطی، اسناد قدیمی همچون فرمان شاهان ایرانی، فرش و دیگر اشیای قدیمی نگهداری می شود.

برخی از این آثار هدیه است و بقیه را نیز گرجیها جمع آوری و نگهداری کردند و مجموعه خاص و باشکوهی را از هنر قدیمی ایران به نمایش گذاشتند.

آثار نقاشی رنگ و روغن ایرانی موجود در این گنجینه که به قرون یازدهم و دوازدهم تعلق دارد، نه تنها از نظر ملی، بلکه برای تاریخ هنر اهمیت دارد.

از نقاشی های کامل (تمام قد) سلسله های «زندیه» و «قاجاریه» که به صورت شاهکارهای بی نظیر شناخته می شوند، بیشتر به آن دلیل که در دوران سلسله قاجاریه این سبک رشد و توسعه یافت، به نام «سبک قاجار» یاد می شود. برای معرفی این سبک و آثار این دوره، اقدام هایی صورت گرفته است که برگزاری نمایشگاه آثار برجسته سلطنتی ایران، در سالهای 1377 و 1378 در «نیویورک»، «لوس آنجلس» و «لندن» از آنهاست.

اکنون در آن نمایشگاهها، گنجینه دولتی گرجستان شرکت نداشت و در نتیجه آثار موجود در این موزه به خوبی معرفی نشد.

همچنین، برخی از آثار نقاشی دوره قاجار در گنجینه «ارمیتاژ» (سن پترزبورگ روسیه)، گنجینه «ویکتوریا» و «آلبرت» (لندن)، «لوور» (فرانسه) و برخی از مجموعه های شخصی موجود است، ولی مجموعه نقاشی های موجود در موزه هنر «تفلیس» (گرجستان) هم از لحاظ تعداد و هم از نظر تنوع آثار بی نظیر است؛ به نحوی که آثار متعدی از سبکها و دوره های گوناگون نقاشی قاجار در این گنجینه به چشم می خورد.

برای معرفی آثار نقاشی ایرانی این گنجینه، شالوا امیراناشویلی که سالها مدیریت آن موزه را نیز بر عهده داشت، دو فهرست ارزشمند و برجسته را به نام «نقاشی های رنگ و روغن ایرانی» و «نقاشی های ایرانی» در سالهای 1298 و 1299 به زبان روسی منتشر کرده است.

همچنین، انتشار سه «مجموعه برگه های تبریک» (آلبوم کارت پستال) دربرگیرنده و معرف بهترین نقاشی های ایرانی امیراناشویلی، از دیگر کارهای ارزشمندی است که در این زمینه صورت گرفته است.

البته همه این آثار هم اکنون نایاب است و تنها در کتابخانه های مرکزی گرجستان و روسیه در دسترس است.

برای نمونه، آثار نقاشی برجسته موجود در این گنجینه هنر گرجستان می توان به این موارد اشاره کرد:

_ نقاشی از شاهان قاجار، تصویر «محمدشاه» که روی صندلی دسته داری در بالکن نشسته است و لباس رسمی مجلل و آراسته ای بر تن؛ و تاج «جواهر نشان» و «تاج کیانی» بر سر دارد.

_ نقاشی دیگر «فتحعلی شاه» را به تصویر کشیده است که روی تختی نشسته است. این نقاشی شاید در دهه 1229به دست نقاش محلی «میرزا خادم ایروانی» ترسیم شده باشد.

_ دو نقاشی بسیار برجسته دیگر که به اواخر قرن 18 تعلق دارد: یکی از آنها شاهزاده جوان «عباس میرزا» و دیگری تصویر «فریدون» قهرمان افسانه ای «شاهنامه» را به تصویر کشیده است.

- دو نقاشی دیگر «یک موسیقیدان» و «زنی با یک گوزن» نمایانگر خصوصیات هنر اروپایی با شیوه ایرانی است که شکل صورت را با نمایش جزئیات و لباس های متداول منتسب به هنر ایرانی ترکیب کرده است.

_ نقاشی های «یک زن با آینه»، «یک زن با یک گلابدان» که از یک هنرمند خلق شده است، از آثار نزدیک به سبک «مکتب محمد حسن» است.

_ دو نقاشی به نام های «بهار» اثر ابوالقاسم اصفهانی به رغم شباهت به نقاشی های قاجار هم از نظر ترکیب و هم از نظر جزئیات، متفاوت است و برخی معتقدند به مکتب نقاشی ایرانی-گرجی تعلق دارند. نکته بسیار باارزش و در خور یادآوری در این خصوص صداقت و امانتداری گرجیهاست که در معرفی این آثار، به آن توجه کردند و در توضیحات شفاهی راهنماها و مسئولان موزه و همچنین، توضیحات مکتوب به واقعیت های تاریخی و تعلق آنها به کشور و تمدن ایرانی اشاره می کنند.

یادآوری این نکته از آن نظر اهمیت دارد که نگارنده شاهد تلاش هایی برای تحریف وقایع تاریخی و معرفی آثار ایرانی در برخی از کشورها به صورت آثار متعلق به خود بوده است؛ امری که اگر چه به علت بحران هویت و تلاش برای ساخت تاریخ و تمدن، تا حدی طبیعی به نظر برسد، ولی در بین همه ملل متمدن و فرهنگ دوست جهان، امری ناپسند شمرده می شود.

نقل از:

مقاله «مرواریدهای درخشان موزه دولتی هنر گرجستان»؛ نوشته: مجتبی دمیرچی لو؛ کارشناس مسائل قفقاز، 1385