نمادها در تعزیه
ایرانیان هر سال به مناسبت شهادت «امام سوم شیعیان»، آدابی را رعایت می نند و آیین هایی را اجرا می کنند که رازهایی در خود دارد.
یكی از نویسندگان مصری معتقد است كه ایرانیان با پیش زمینه هنر تئاتری كه در جامعه داشتند، توانستند از شهادت «امام حسین (ع)» و اصحابش نمایش های مذهبی بیافرینند؛ در صورتی كه عرب ها هیچ گاه در اندیشه این نبودند كه از وقایع عاشورا بهره بگیرند؛ زیرا در میان آنها هنر نمایش، سنت محسوب نمی شد.
بر اساس نوشته کتاب «پژوهشی در تعزیه و تعزیه خوانی» فرهنگ «تعزیه خوانی» - كه حركت و فعالیت خودجوش مردمی ایرانیان است - عناصر و نمادهایی را بیابیم كه با آیین های باستانی ارتباط داشته باشند.
در واقع تعزیه خوانی هر آیین مذهبی-عبادی و صورت تركیبی از هنر كهن داستانسرایی، نقالی و سنت روضه خوانی و نوحه سرایی در ایران است.
از این رو، بسیاری از پژوهشگران بر این باورند كه برگزاری مناسک مذهبی و آیین های سوگواری در سالروز شهادت امام حسین (ع) با عناصر باستانی موجود در مراسم مربوط به شخصیت هایی همچون: «سیاووش»، «تموز» (دوموزی)، «دیونیزوس»، «آدونیس»، «پرسفون»، «آتیس» بی ارتباط نیست.
وجه مشترک همه این اشخاص این است كه در فرهنگشان مقدس اند و با مرگی سرخ از دنیا رفته اند.
شاید بتوان بیان كرد كه وقایع كربلا، نوعی روح «تراژدی» (=مصیبت) را در ادبیات ایران و ایرانیان دوباره بیدار كرد. موضوعی كه از قبل هم وجود داشت، و بنا به مذهب و دین اسلام كه ایرانیان پذیرفته بودند، شكل تازه تری به خود گرفت.
«محمد میرشكرایی» در مقاله «استمرار عناصر فرهنگی كهن ایرانی در تعزیه» از دو اثر «یادگار زریر» و «شاهنامه» یاد می كند.
وی همانندی عناصر «رجزخوانی»، اجازه میدان خواستن نوجوانان و نیرنگ در نبرد را در هر دو اثر یادگار زریر و شاهنامه و همچنین، در «واقعه عاشورا» به خواننده می نمایاند.
در خصوص تداوم عناصر باستانی در واقعه عاشورا به موارد بسیاری می توان اشاره كرد؛ برای نمونه، سیاووش شخصیت قدسی و اسطوره ای بود كه مظلومانه و به شكلی سبعانه به دست گروهی «اهریمن نهاد» كشته شد و خونش به ناحق بر خاک فرو ریخت.
بنا به مدارک و شواهد، ایرانیان هر سال آیین هایی برای بزرگداشت واقعه سیاووش برگزار می كردند؛ اما آنچه در این نوشتار بیشتر مورد توجه است، اینكه تعزیه به صورت یادبودی از وقایع كربلا، با مجموعه ای از نمادها در هم آمیخته است.
واقعه عاشورا بیش از هر چیز نمایانگر مبارزه طرف «اهورایی» با طرف اهریمنی است؛ همان مبارزه همیشگی میان خوب و بد و روایتی برای تفسیر و شناخت زیبایی از زشتی. موضوعی كه در كربلا بسیار اهمیت دارد، بیگناه كشته شدن است.
امام حسین (ع) و یارانش هر كدام به مثابه پهلوانان شجاعی هستند كه برای آرمان خود مبارزه می كنند و ما وقایع كربلا را به نام «حماسه عاشورا» می شناسیم. صفت پهلوانی از صفت هایی است كه در شخصیت های اسطوره ای ایران به وفور یافت می شود.
به اعتقاد «میرچا الیاده» (ایرانشناس و اسطوره شناس رومانیایی 1907-1986)، مردم دوران باستان اعتقاد داشتند اگر جوانی كه هنوز نیروی حیاتی اش به اتمام نرسیده است و به ناگهان بر اثر جنگ یا تصادفی غیرمترقبه از دنیا برود، به زودی به صورت گیاهی (به طور معمول به رنگ نمادین قرمز) از زمین رشد می كند؛ گیاهی به نام «پرسیاوشان» كه با اسطوره سیاووش ارتباط دارد و نوعی شقایق به نام «شقایق نعمانی» هم که به آدونیس نسبت داده می شود، یادآور این اعتقاد مردم باستان است.
اکنون گیاهی در كوه «زاگرس» می روید كه به نام «لاله واژگون» مشهور است، جالب توجه اینكه این گل در زبان محلی مردم «كرد» به نام «گل حسن و حسین» معروف است.
موضوع دیگر در واقعه عاشورا مربوط به آب است. در كاروان هایی كه به مناسبت عاشورا به راه می افتند، موضوع آب و نوشیدنی پررنگ است. آب مایه حیات است كه به شهیدان كربلا نمی رسد و مصیبت را حزن انگیزتر می كند. عنصر آب هم دغدغه هر ایرانی است و هم فرهنگ ایرانی را پدید آورده است. اینكه ساقی بودن در فرهنگ ایرانی مهم است و سقاخانه ها مقدس اند، به طور كامل به واقعه عاشورا و فرهنگ آب در ایران برمی گردد.
به طور كلی، بسیاری از موارد در تعزیه نمادین است؛ همچون: موسیقی ها، كلام ها و گفتگوها، نغمه ها، راز و نیازها، رنگ لباس ها، زیورها، سلاح ها، سینه زدن، خیمه آتش زدن همه رازی دارند و از یک فلسفه عمیق نشأت گرفته اند.
<
