سنتهای فراموش شده رمضان
از سنتهاى رايج ديگر در پيشواز رمضان تدارك و آمادگى خانواده بوده است. تهيه مايحتاج رمضان سنتى بوده كه هنوز هم باقى است. بسيارى از خانوادهها، قبل از رمضان و در روزهاى آخر شعبان، «نان رمضان» را مىپختند و وسايل و تداركات لازم را تهيه مىديدند. نان رمضان نيز البته با نان ساير ايام سال تفاوت داشت و پرمايهتر بود. از جمله مراسم بنسبت عمومى ديگر براى رمضان مراسم «رشته برى» بود كه در بیشتر نواحى براى ايران رواج داشت.
سنت مهم و شايسته ديگرى كه در ايران رواج داشت و امروز رگههاى ضعيفى از آن باقى است مراسم «آشتىكنان» بود. هر سال، در آستانه رمضان، بزرگان هر منطقه به سراغ خانوادهها و زن و شوهرها و كسانى می رفتند كه با هم كدورتى داشتند و آنها را براى ورود به رمضان آشتى مىدادند و اعتقاد داشتند كسانى كه با داشتن كدورت از يكديگر به رمضان وارد شوند طاعات مقبولى نخواهند داشت.
رسم و سنت مهم ديگر، كه به نوعى تكمله سنت نيک «آشتىكنان» بود، آيين «كلوخاندازن» بود. اين آيين در بخشهايى از جنوب و نواحى مركزى ايران مورد استقبال فراوان بود؛ و بر اين اساس استوار بود كه روز قبل از شروع ماه يا دو روز مانده به شروع ماه را بايد به طبيعت رفت و به شادى و نشاط پرداخت و با خوردن غذاهای دوستداشتنى چشم را سير كرد تا در ماه رمضان بر ماديات و تنعمات هوس نورزد.
یکی از اعتقادات مردم قدیم آن بود که تا چند لحظه بعد از پايان وقت سحر مىتوان آب خورد، چون آب لطيفتر از غذاست؛ و تا كمى بعد از آب مىتوان دخانيات نيز استعمال كرد، چون دود از آب هم لطيفتر است؛ و به اين سنت «آب و قليان» مىگفتند.
از سنتهاى ويژه عزاى مولاى متقيان در ماه رمضان نخست بلند كردن تابوتى بزرگ به نام «نخل» یا «نخل عزا» يا «نخل على» است كه در نواحى مركزى ايران مثل يزد و كرمان و اصفهان و كاشان رواج بيشترى دارد و بعدها در مناسبتهاى مذهبى ديگر مثل عاشورا نيز اجرا شد. در گذشته، شب بيست و هفتم رمضان «شب ابنملجم» خوانده مىشد و توأم با سرور و شادى بود. آيين ديگر ويژه اين شب «كوله مرجان» بود كه در اکثر نواحى ايران با اسمهاى مختلف رواج داشت. در این مراسم، مجسمهاى پارچهاى از ابن ملجم درست مىكردند و به جاى سر آن سر الاغ مىگذاشتند و اين مجسمه را به صورت معكوس روى الاغى سوار می كردند و در شهر مىچرخاندند و، با لعنت بر وى و گاه چوب زدن به آن، به شادى مرگ ابن ملجم مىپرداختند؛ و سر آخر نيز مجسمه را آتش مىزدند.
رمضان خوانی در آذربایجان
با آغاز نخستين روز ماه رمضان، تغييراتي در وضع زندگي مردم آذربایجان ايجاد ميشود و آنها بيشتر از هر كاری به راز و نياز و عبادت ميپردازند. مناجات و شبخوانی هنوز هم در برخي از مناطق روستايی رواج دارد. این مراسم از نخستين شب رمضان آغاز ميشود و هر شب افراد خوشصدا - پس از نيمه شب - سه نوبت بر بالای بام خانه خود ميروند و با طنينی بلند به خواندن دعاها و نيايش ميپردازند. مردم با شنيدن صداي آنها از خواب بيدار ميشوند و سحري آماده ميكنند.
مجالس پررونق افطاري، بويژه دعوت از افراد مسكين و همسايگان دور و نزديك و اقوام، از نمودهای بارز احيای سنت زيبای ماه مبارك رمضان است. شبنشيني های معنوی، همراه با ختم قرآن و خواندن نهجالبلاغه، قبل و بعد از اذان صبح، و اقامه نماز مستحبي و صرف سحري در جمع نيز جلوههايي را از پاكي و نورانيت در اين شبها نمايان ميكند. علاوه بر آن، بزرگان خانواده در اين مجالس پس از افطار، با بيان رشادتهاي مولای متقيان و فضايل اخلاقی حضرت علی (ع)، به مجلس حال و هواي معنوی ميبخشند. همچنين، رفت و آمدهای خانوادگی و شب بيداری تا سحر در ماه مبارك رمضان رونق بيشتری مييابد. در اين ماه، زنان و دختران خانواده نيز برای پختن شيرينيهای محلی و آماده كردن مواد غذايی ماه رمضان به خانه يكديگر می روند.
جمعآوري خيرات و كمكهاي نقدي مردم هر منطقه براي كمك به يتيمان و بيسرپرستان و تعمير و توسعه مسجدها از ديگر برنامههاي ماه رمضان در مناطق مختلف شهري و روستايي آذربايجان است. از مراسم قديمی ماه مبارك رمضان در مناطق مختلف آذربايجان خواندن «رمضانی» است. در اين مراسم، پس از نماز و افطار، جمعي از پسران نوجوان در دستههاي چهار تا شش نفري به راه ميافتند و به در خانه همسايه ها - بويژه سرشناسان و توانگران - ميروند و به قصد گرفتن انعام برنامه ويژهای اجرا می كنند. خواندن اشعاري در مدح پيامبر گرامي اسلام (ص) و مولاي متقيان حضرت علي (ع) و رباعيهايی در رثای ائمه اطهار (ع) از جمله اشعار مراسم رمضانی است. اين گروه با خواندن اشعاری، مبنی بر تشكر و آرزوی توفيق برای صاحب خانه، به خانه بعدی می روند. علاوه بر آن، شركت در نماز جمعه و جماعت، مجلسهای خواندن قرآن و دعای ندبه، زيارت امامزادهها، غبارروبی مسجدها و مكانهای مقدس، ادای نذر و نياز، از ديگر برنامههای روحانی مردم مؤمن آذربايجان در طول ايام ماه مبارك رمضان است.
<
