خزرها و اسلام
اولين مسلمانانی که تاريخ روسيه آنها را به ياد می آورد «خزر» هایند که جزء قبايل باديه نشين به شمار می رفتند. آنان در مناطقی چون حوزه رودخانه «دن»، مناطق نزديک به کوههای قفقاز، مستقر بودند که عربهای مسلمان به اين منطقه آمد و رفت داشتند. زبان خزرها شبيه بلغارها بود و حدود سال 29 هجری اين دو قوم دولتی به وجود آوردند که در رأس آن خاقانی به نام «آشين» قرار داشت. جنگ خزرها با مسلمانان از سال 33 هجری آغاز شد و سرانجام با پيروزي مسلمانان در سال 114 هجری پايان يافت. خاقان خزرها اسلام پذیرفت و در پی او بسياری از اطرافيانش نيز مسلمان شدند؛ گرچه عده ای از اشراف خزر اسلام را نپذيرفتند و به آداب و رسوم بت پرستی خود باقی ماندند.
در سال 178 هجری، خاقانی به نام «باديه» دين يهود را دين رسمی خزرها قرار داد. در ميان عامه مردم، بجز دين رسمی یهود، اديان اسلام و مسيحيت و بت پرستی رايج بود و همزيستی اديان مختلف در اين سرزمين باعث تسامح دينی و جلب مهاجران کشورهای ديگر شد.
تجار اسلاو کالاهای خود را به کنار دریای خزر می آوردند و - پس از پرداخت يک دهم ارزش کالا به حاکم - به تجارت مي پرداختند. با کشف گنجينه های سکه های نقره عربی در اين مناطق، مشخص شد که تجارت عربها در قرن اول و دوم هجری در اين مناطق برقرار بوده است. شهرهای مهم «ايتل» (در کرانه ولگا) و «سرکل» (در کرانه رود دن) از مراکز تجاری آن روزگار بودند. مسلمانان در ايتل - پايتخت خزرستان - زندگی می کردند و در آنجا محلات و بازارها و مساجد و مدارس مخصوص خود را داشتند.
در اواخر قرن سوم هجری، نظاميان روس برای گذشتن از خزرستان و رفتن به دريای سياه حتی موافقت خاقان را هم نمی پرسيدند. همه حکام روس در قرنهای سوم و چهارم بر ضد خزرها لشگرکشی کردند. با قدرت گرفتن روسيه با مرکزیت «کيف»، خزرها خود را سپری در برابر حملات روسها تلقی می کردند. حکام خزرستان، برای دريافت کمکهای بیشتر از مسلمانان، خطر حمله روسها را خيلی بزرگتر از آن چيزی که بود جلوه می دادند؛ و البته موضوع ديگری هم برای اين غلو وجود داشت و آن همکاری تاريخی خزرها با روسها و بيزانسها بر ضد مسلمانان عرب بود که خزرها سعی داشتند آن را از ذهن تاريخ پاک کنند.
در اواخر سال چهارم هجری، «سن ولاديمير» -سزار روسیه - با حمله ای ويرانگر خزرستان شرقی را نابود کرد؛ اما در «کريمه» (غرب) خزرها همچنان باقی ماندند، ولی باز هم تحت سيطره بيزانس بودند و بعدها هر دو گروه دين ارتدوکس را پذيرفتند. بعد از سال 462 هجری و کشتار خزرها به دست فرزند «سوياتوسلاو» (حاکم کیف)، ديگر اسمی از خزرها در تاريخ نيامد.
روسيه از سال 420 قبل از هجرت تا قرن سوم هجری با خزرستان و بلغارستان و خوارزم روابط بازرگانی داشت. با مسلمان شدن بلغارها و اکثر ساکنان خزرستان، این پيوندها محکمتر شد. تجار روس و بلغاری بردگان و پوست حيوانات خزدار و (اسرای جنگی) و موم و عسل را به خوارزم می بردند. رابطه روسيه با ايران و ترک زبان ها هم از طريق رود ولگا و دريای خزر و هم از مسير معروف اسکانديناوی به بيزانس بود.
تجار مسلمان (اعم از ایرانی و خوارزمی) ابريشم، مرواريد، طلا، نقره، فلفل، مشک، سنگهای قيمتی، جواهرات، ظرف شيشه ای، را از هند و خوارزم و ايران به قفقاز - شمال شرق روسيه - و بلغارستان می بردند. تجار بلغاری نقش واسطه را بين تجار روس و تجار مسلمان (که از بغداد و خوارزم و ايران می آمدند) ايفا می کردند
<
