صبح رامهرمز - پاپوشهای این کهن مرز و بوم

مادها نخستین قوم ایرانی اند كه از كفش پوشیدن آنها تصاویری در كتیبه‌ها موجود است. با توجه به نقش برجسته‌های باقیمانده از مادها در تخت جمشید كفشهای (پاپوش های) مادها مانند جوراب است، اما معلوم است كه جنس آنها از چرم است و با بندهایی كه از شلوارها آویزان است, این كفشها روی پاها محكم می‌شوند.
پس از آنها هخامنشیان به كفش همچون دیگر اجزای لباس اهمیت ویژه اي مي‎دادند و آن را همچون تكه‌های دیگر لباس به دو بخش اشرافی و معمولی تقسیم بندی كردند.
در کاوشهای باستان شناسی, دو لنگه كفش بچگانه‌ در قلعه «شاه دژ» اصفهان پیدا شد که در واقع دومین و سومین كفشهایی هستند كه در تاریخ باستان شناسی ایران پیدا شده‌اند؛ اما این تعداد کم بیانگر استفاده نكردن ایرانیان از پای‏پوش نیست و نقش برجسته‌ها و نقاشیهای ایرانی و اشاره هاي تاریخ‌نویسان، بيانگر استفاده تاریخی ایرانیان از كفش است.
لباس و پس از آن کفش, یكی از نادرترین اشیایی است كه در تحقیقات باستان شناسی به دست می‌آید. كارشناس مردم شناسی كه روی سه جلد «اطلس پوشاك ایران» كار می‌كند، در این باره می گوید: كفش اصطكاك زیادی دارد. شاید لباس جنبه‌های تزیینی داشته باشد, اما كفش كاربردی روزمره دارد و به همین علت بیشتر از باقی قطعات لباس احتمال از بین رفتن آن وجود دارد.
در مقاله‌ «لباس دوره مادها و هخامنشیان» در «دایره المعارف ایرانیكا» چنین آمده است: كفشهای شاهان هخامنشی در تخت جمشید قرمز رنگ است, در حالی كه كماندارانی كه در معماریهای خشتی – لعابی شوش دیده می‌شوند، كفشهایی زرد به پا دارند.
چكمه‌های جلو بسته كه لبه‌ای متمایز با لبه‌های دیگر داشته اند و گاه رو به زانو برگشته‌اند, برای استفاده ماهیگیران و ساكنان نواحی آب‌خیز بوده است.
موبدانی كه در لوحهای گنجینه جیحون و آتشكده «كاپادوكیه» به تصویر كشیده شده‌اند، چكمه‌هایی بلند با زیره‌ای ضخیم و پاشنه‌ای به نسبت بلند پوشیده‌اند.
پاشنه كفش در زمان مادها گاه از داخل كفش كار گذاشته می‌شد. در نقش‌ برجسته‌ها, قوس پاها بیشتر از آن چیزی است كه باید باشد؛ كه این امر نشان‌ دهنده داشتن پاشنه داخلی در كفش است. این ویژگی كم و بیش برای كفشهای هخامنشیان نیز هست. در دوره ساسانیان كفش پاشنه و زیره‌ای مجزا داشت كه تصویر آن در نقش برجسته‌ها مشخص است.
برش اضافه‌ای كه هخامنشیان در دوخت كفشهای خود ایجاد كردند، نه تنها برای زیبایی كفش كه برای ایستایی بیشتر كفش روی پا بود.
«روت ترنر ویل كاكس»، نویسنده كتاب «تاریخ لباس»، درباره شیوه‌های تزیین كفش در دوره‌ هخامنشیان می‌نویسد: با شكل گیری كفش تزیینهایی از مروارید و سنگهای گرانبها همراه با رودوزیهای زیبا به كفش افزوده شد.
به موازات استفاده بشر از كفش چرمی در مناطق مختلف ایران بنا به آب و هوای منطقه, جنس كفشها نیز متفاوت مي‎شد.
در مقاله «لباس دوران صفویه و قاجار» در «ایرانیكا» آمده است: در زمستان روستاییان قباهای نمدی كلفت و بالاپوشهایی از پوست بره می‌پوشیدند. آنها پابرهنه راه می‌رفتند یا پاهایشان را با نوارهای كتانی می‌پیچیدند و كفشهای تخت با زیره‌های چرمی سبز رنگی، به نام چاروق - كه به آنها بندهایی متصل بود - به پا می‌كردند.
استفاده از نخ و كنف برای دوختن گیوه در كردستان نیز یكی از این موارد استفاده از مواد محلی در دوخت كفش بوده است.
نوعی كفش متداول در جنوب ایران وجود دارد كه با برگ نخل دوخته می‌شود .این كفش در مناطق گرمسیری جنوب برای مردم راحت تر از كفشهای چرمی است.
با ورود سفیران خارجی به ایران در زمان صفویان, شكل و شمایل لباسهای خارجی نیز در میان ایرانیان رواج یافت و در زمان پهلوی شكل لباس ایرانیان به شكل لباس و كفش جهانی بدل ‌شد.
نقل از:
«لباس دوره مادها و هخامنشیان» دایره المعارف ایرانیكا.
تاریخ صنایع ایران، ویلسن کریستی، عبداللـه فریار، 1366