نخستین بانكهای رهنی و اعتباری
بانک «اگیبی (Egibi) و پسران» قدیمیترین بانک شناخته شده در گستره قلمروي ایرانیان با مرکزیت همدان، پاسارگاد، بابل، بیت المقدس و سارد است.
پیشتر هم در بین النهرین مراکز اقتصادی وجود داشت که بیشتر کارهای مالی معبدها را بر عهده داشتند. این بانکها با دگرگونی چهره سیاسی و اقتصادی، نخست وام می دادند و برای وام گروی در خور توجهی مانند زمین کشاورزی یا برده برای بهره گیری و بهره کشی در اختیار بانک قرار می گرفت.
هخامنشیان برای نظام بانکی امکاناتی را فراهم آوردند که پیش از آن وجود نداشت. در زمان هخامنشیان «بانک اگیبی و پسران» و «بانک مورشو و پسران» برای نخستین بار به طور رسمی تأسیس شدند.
صدها سند از فعالیت این بانکها به خط میخی به دست آمده است، كه اطلاعات باارزشی را درباره نظام بانکی عصر باستان در اختیار ما می گذارد. با اینکه این بانکها ایرانی نبودند، اما چون در قلمروي فرمانروایی هخامنشیان کار می کردند، سازمانهای ایرانی به شمار می آمدند و حتی مالیاتهای دیوان اداری هخامنشیان به این بانکها واریز می شد.
بانک اگیبی به کارهای رهنی و اعتباری و همچنین, امانی می پرداخت. از اسناد به جای مانده پیداست که سرمایه بانک صرف امور مربوط به مسکن، مزرعه، دام . کشتیهای باربری می شده است.
پول، غله، خرما، آجر و دیگر کالاهای مصرفی و حتی برده در قبال بهره زیاد به صورت جنسی به بانک سپرده می شد. غنیمتهای جنگی نیز به بانک فروخته می شد. در بانک حسابی مانند حساب جاری بانکهای امروزی وجود داشت و استفاده از چک نیز معمول بود.
بر اساس لوحی مكشوف در بابل چنین بر می آید که در ماه سپتامبر 537 پیش از میلاد, شخصی به نام «تادانو» مقداری نقره به «ایتی مردوک بلاتو»، رئیس بانک اگیبی سپرد تا در ماه نوامبر بهره آن را دریافت کند. این سند در اکباتان (همدان) تنظیم شده است. در این سند مقرر شد که بهره پرداختی در بابل، به صورت خرما، به نرخ روز بازپرداخت شود. همین شخص (تادانو)، پس از چهار سال، در شهری ایرانی، به داد و ستد پرداخت، اما این بار قرار شد که بهره در شعبه اکباتان بازپرداخت شود
از لوحهای گوناگون دیگر از دوره «کمبوجیه» و لوحي از دوره «بردیا» برمی آید که شعبه بانک اگیبی در پارس در جایی به نام «خومَدِشو» یا «مَتِزیش» در نزدیکی تخت جمشید فعال بوده است. در این شهر چهار قرارداد ایتو مردوک بلاتو مربوط به خرید برده هايي است که نام ایرانی دارند و اسناد فروش آنها از بابل به دست آمده است.
بر اساس این اسناد در سال 536 یا 535 پیش از میلاد، رئیس بانک اگیبی و برادرانش مبلغ هنگفتی از کمبوجیه، جانشین کورش، وام می گیرند. می توان چنین استنباط كرد که این بانک ارتباط خوبی با دربار ایران داشته است. به ظاهر خاندان اگیبی از یهودیان مهاجر بوده اند و نام بنیانگذار بانک, یعقوب بوده است.
بهره وام این بانك در زمان کورش و کمبوجیه بیست درصد و حتی در پایان سده پنجم پیش از میلاد به چهل تا پنجاه درصد رسید. هرگاه وام در زمان مقرر (سررسید) پرداخت نمی شد، جریمه سنگینی به آن افزوده می شد.
گاهی سند را شخص دیگری پشت نویسی می کرد و چنانچه گیرنده وام در بازپرداخت به موقع وام کوتاهی می کرد، ظهرنویس مسئول پرداخت بود.
برای وامی که گرویی داشت, بهره تعلق نمی گرفت. چون بانک از گروی مناسبی که در اختیار داشت، مانند خانه و زمین و برده، برای مدت وام استفاده می کرد.
در صورتی که وام گیرنده قادر به بازپرداخت نمی شد، گرو از طرف بانک ضبط می شد. به هنگام تمام شدن بدهی به بانک, لوح اصلی بدهی را از بين ميبردند.
نقل از:
ایران در زمان هخامنشیان، مرتضی احتشام، 1355
تاریخ سكه از قدیمترین ازمنه، ملكزاده بیانی،1374
میراث باستانی ایران، ریچارد نلسون فرای، مسعود رجب نیا، 1373
<
