مطالعات فلسفى در حوزه اخلاق فناورى اطلاعات
يكى از فيلسوفان اخلاق كه در حوزه فناورى اطلاعات قلم زده است مىگويد: مكانى را در نظر آوريد كه عابران هيچ ردپايى از خود بر جاى نمىگذارند. در آنجا، مىتوان چيزى را بارها و بارها دزديد، در حالى كه آن چيز هنوز در دست صاحب اصلیش است؛ در آنجا تجارتى صورت مىگيرد كه تاكنون نامى از آن نشنيدهايد و در اين تجارت آنچه مبادله مىشود اطلاعات تاريخى محرمانه يا خصوصى شماست. در آنجا، بچهها در خانه نيستند، ولی احساس مىكنند که نزد والدين خويشاند. در آنجا، تمام امور فيزيكى عينيت خويش را از دست داده و به امورى الكترونيكى و ذهنى تبدیل شدهاست و خلاصه جايى كه همه كس به همان اندازه مجازى است كه سايهها در تمثيل غار افلاطون.
«افلاطون» چنين نظر داشت كه ما انسانها همه درون غارى هستيم كه ما را از رؤيت خورشيد حقيقت باز مىدارد. در اين غار، سايههايى از امور حقيقى بر ديوار اين غار افتاده و ما - چون دستمان از حقيقت كوتاه و پشتمان به واقعيت است - اين سايهها را با امورى حقيقى اشتباه مىگيريم و حقيقت مىپنداريم. به بيان ديگر، اين سايهها امور محسوسى است كه از واقعيات كلى عقلى داريم و مجازهاى آن حقايقى است كه «مثل افلاطونى» ناميده مىشود.
امروزه، اشخاص با هويتهاى مجازى در فضاى الكترونيكى ظاهر مىشوند، با يكديگر به گفتگو مىپردازند، با هم قول و قرار مىگذارند، و گاهى غافل مىشوند كه ممكن است با كسى سخن مى گويند كه هويتى دارد كاملاً جداى از آنچه بروز داده است. اين هويتی مجازى است؛ هويتى كه البته كاربردهاى خاص خود را در محيط الكترونيك دارد و ممکن است كارامدى خاص خود را نيز داشته باشد. اين هويت مجازى ممکن است در پى اهدافى شوم يا ناصواب باشد؛ بيچاره آن نوجوانى كه گمان مىكرد دوستى در آن سوى دنيا برگزيده است، اما ممكن است روزى روشن شود كه اين دوست فردى در خيابان پايينى شهر خودش است!
فرض مقابل اين است كه اين هويت مجازى ممکن است در پى اهدافى ارزشمند پديد آيد. به ياد بياوريم وقتى که حضرت امير(ع) در صدد اعطاى غذا به مستمندان به اطراف شهر كوفه مىرفت، روى خود را از فقرا مىپوشاند تا او را نشناسند و هويتش مخفى بماند. اين موضوع نشان مىدهد كه اخفاى هويت از نگاه اسلام گاهى امرى ارزشمند به شمار مىرود. امروزه، فضاى مجازى (سايبر) اين امكان را به طور بسيار قطعىترى در اختيار ما قرار داده است و كسى نمىتواند مانند ديروز يكباره از هويتهاى پنهان نقاب بر كشد. برخى معتقدند كه بحث از اخلاق فناورى اطلاعات عناصرى بیمانند دارد و همين امر ما را در مواجهه با فضاى رايانهاى يا محيطهاى شبكهاى ملزم مىسازد تا توجهى اختصاصى به مسائل آن داشته باشيم. از آنجا كه گفتههاى ارزشى پيشين با توصيههاى گذشته براى اين مباحث كافى نيست، ما در مواجهه با اين معضلات به نوعی خلأ مفهومى دچاريم و مفاهيم موجود در نظريات سنتى و نيز اصول حاكم بر آن براى حل مشكلات اخلاقى كه فناورى اطلاعات موجب آن شده است كافى به نظر نمىرسد. براى مثال، آن چه مفهومى از مالكيت و شيئيت است كه مىتوان بارها و بارها آن را دزديد و در عين حال همچنان در دست صاحبش باشد؟ اين مفهوم از ملكيت درك و فهم سنتى از ملك و مالكيت را دچار مشکل مىكند. اينجاست كه تأمل صرف در باب ارزشها مشكلگشا نيست، بلكه بايد اين خلأ مفهومى را نيز پر كرد و در تعريف آنها نكات جديدى را گوشزد کرد. بايد مفاهيم و اصول اخلاقى را طورى گسترش داد كه موقعيتهاى نوظهور را پوشش دهد
<
