صبح رامهرمز - چرخه ساروس در گذر زهره

با توجه به نزديكي واقعة هيجاني گذر زهره در 19 خرداد 1383، در اين مقاله سعي نمودم تا با شكلي ديگرآن را مورد بررسي قرار دهم تا در هنگام گذر با تفكري بسيار عميق‌تر از يك عبور ساده آن را با تمام وجود لمس كنيم. در ضمن مقالة فوق حاصل مطالعات، محاسبات و تفكرات اينجانب از گذر زهره مي‌باشد. تنها منبع مورد استفاده من دو مقاله به همراه يك ليست شش هزار ساله در سايت Mreclipse.com مي‌باشد. من با استناد به اين سه منبع شيرازة مقالة فوق را بنا نهادم كه اميدوارم مورد توجه شما قرار گيرد. چرخة رشته‌اي زهره الهة زيبايي دومين سيارة نزديك به خورشيد و نزديك‌ترين همسايه به زمين پس از ماه است. مدت حركت انتقالي اين سياره 701/224 شبانه روز مي‌باشد. مدار زهره نسبت به بقيه سيارات منظومة شمسي به دايره نزديك‌تر است به طوريكه نزديك‌ترين فاصلة آن از خورشيد برابر 107480000 كيلومتر و دورترين فاصله آن از خورشيد برابر 108940000 كيلومتر مي‌باشد كه اختلافي معادل 1460000 كيلومتر را دارا مي‌باشد. زمين يگانه سيارة منظومة شمسي سومين سيارة نزديك به خورشيد است. مدت حركت انتقالي آن برابر 256/365 شبانه روز مي‌باشد. نزديك‌ترين فاصله آن از خورشيد برابر 147090000 كيلومتر و دورترين فاصله آن از خورشيد برابر 152100000 است كه اختلافي معادل 5010000 كيلومتر را دارا مي‌باشد. زمين و زهره هر 92/583 روز به يك حالت خاص با يكديگر مي‌رسند. ضمن اين‌كه زهره در هر 5 دورة مقارنه‌اي كه مدت آن برابر 8 سال مي‌باشد تقريباً در مكان قبلي خود در آسمان زمين قرار مي‌گيرد. سيارة زهره 39/3 درجه نسبت به صفحة مداري زمين ( دايرة البروج ) انحراف دارد. با توجه به اين‌كه قطر ظاهري خورشيد در آسمان زمين حدود نيم درجه است و انحراف مداري زهره نسبت به قطر ظاهري خورشيد زياد مي‌باشد لذا در هر باري كه اين دو سياره به مقارنه دروني با يكديگر مي‌رسند گذر رخ نمي‌دهد و زهره معمولاً يا از بالا و يا از پايين خورشيد عبور مي‌كند. به دليل همين انحراف است كه گذرهاي زهره به ندرت اتفاق مي‌افتد. در حال حاظر گره‌هاي مداري زهره در دو ماه ژوئن و دسامبر قرار دارند. در هر قرن حداقل صفر و حداكثر 2 بار گذر زهره اتفاق مي‌افتد. در هر هزاره نيز به طور متوسط حدود 13 گذر زهره رخ مي‌دهد. مدار اين دو سياره چندان كشيده و بيضي شكل نيست بنابراين چرخة هندسي اين دو سياره به شكل منظم و قابل قبولي تكرار مي‌شود. اين چرخه شامل دو دورة رشته‌اي و ساروسي مي‌باشد كه البته دورة ساروسي با نظم بسيار دقيقي اتفاق مي‌افتد. چرخة رشته‌اي زهره بسيار جالب توجه و در عين حال پيچيده‌تر از چرخة ساروسي رخ مي‌دهد. چرخة رشته‌اي داراي 5 دورة 8 ، 5/105 ، 5/113 ، 5/121 و 5/129 مي‌باشد. در جدول زير نظم حاصل از حركت انتقالي زمين و زهره را در اين چرخه‌ها مشاهده مي‌كنيد. مقدار اختلاف زهره زمين نام دوره نوع دوره 935/0 روز 113/2921=13*701/224 048/2922=8*256/365 8 ساله رشته‌اي 7135/1 روز 2215/38536=5/171*701/224 508/38534=5/105*256/365 5/105 ساله رشته‌اي 7775/0 روز 3345/41457=5/184*701/224 556/41456=5/113*256/365 5/113 ساله رشته‌اي 1565/0 روز 4475/44378=5/197*701/224 604/44378=5/121*256/365 5/121 ساله رشته‌اي 0915/1 روز 5605/47299=5/210*701/224 652/47300=5/129*256/365 5/129 ساله رشته‌اي 313/0 روز 895/88756=395*701/224 208/88757=243*256/365 243 ساله ساروسي با بررسي جدول فوق به اين نتيجه مي‌رسيم كه بهترين دورة رشته‌اي همان دورة ساروسي 243 ساله مي‌باشد چون كمترين اختلاف ممكن در كسر شبانه روز را دارد. در هر چرخة رشته‌اي گذرهاي زهره به شكل‌هاي مختلفي ظاهر مي‌شود. اگر گذرها در حال تعادل باشند رشته به صورت جفت‌هاي دوتايي ظاهر مي‌شود. در اين‌گونه رشته‌ها، گذر معمولاً در لبه‌هاي خورشيد مي‌باشد. با حركت ساروسي گذرها در هر دورة تكرار، يكي از گذرها به لبه‌هاي خورشيد نزديك‌تر در عين حال گذر ديگر به مركز خورشيد نزديك‌تر مي‌شود و در اواخر آن ما شاهد گذرهاي خراشان زهره هستيم. ضمن اين‌كه در اين حالت در هر دورة 243 ساله 4 گذر روي مي‌دهد. دورة ساروسي يكي از گذرها به پايان مي‌رسد و بعد از آن به حالتي مي‌رسيم كه يك جفت دوتايي و يك تك گذر روي مي‌دهد. در اين حالت در هر دورة ساروسي 243 ساله 3 گذر روي مي‌دهد. بعد از مدتي جفت دوتايي نيز به پايان مي‌رسد و به دوره‌اي مي‌رسيم كه گذرها به صورت تكي روي مي‌دهد. در اين دوره گذرها به اوج خود نزديك مي‌شوند به طوري‌كه در بهترين حالت، گذر در حدود 8 ساعت به طول مي‌انجامد. در اين حالت در هر دورة ساروسي 243 ساله 2 گذر روي مي‌دهد. در اين دوره ساروس‌هاي قديمي به پايان رسيده و ساروس‌هاي جديد در شرف آغاز خود قرار دارند. بعد از اين دوره عكس حالت‌هاي گفته شده تكرار مي‌شوند و گذر مانند يك دورة پريوديك دوباره تكرار مي‌شود. طي سال‌هاي 2000- تا 4000 ميلادي گذرها به صورت دوره‌هاي رشته‌اي زير تكرار شده و خواهند شد. دوره اول ساله 5/105-8-5/121-8- دوره دوم ساله 5/121-5/113-8- دوره سوم ساله 5/121-5/121- دوره چهارم ساله 5/121-5/113-8- دوره پنجم ساله 5/121-8-5/105-8- دوره ششم ساله 5/129-5/105-8- دوره هفتم ساله 5/121-5/121- چهار چوب اصلي گذر به همين شكل است فقط ممكن است در بعضي از رشته‌هاي شبيه به هم تفاوتي را مشاهده كنيد. براي مثال دوره اول با رشته 5/105-8-5/121-8- سال و دوره پنجم كه رشته 5/121-8-5/105-8- را دارد با يك جابه‌جايي تغيير كرده است. دوره دوم و ششم نيز مانند هم هستند اما با يك سري تغييرات. در دوره دوم، از گذرهاي دوتايي، گذر اول به پايان رسيده و در دوره ششم، از گذرهاي دوتايي، گذر دوم به پايان رسيده است. در دوره‌هاي رشته‌اي اگر اعداد كامل بود گذر بعدي در رشته موافق و اگر اعداد داراي اعشار بود گذر در گره مخالف اتفاق مي‌افتد. چرخة ساروسي اصولاً واژة ساروس براي يك نظم بسيار دقيق به‌كار مي‌رود مانند گرفت‌هاي ماه و خورشيد. لذا واژة ساروس براي گذر زهره نيز صادق است. چرا كه بدون اندكي جابه‌جايي كاملاً منظم در چرخه‌اي 243 ساله تكرار مي‌شود. در چرخة ساروسي زمين 208/88757 روز را حول محورش به دور خورشيد چرخيده اين در حالي است كه زهره 895/88756 روز را به دور خورشيد چرخيده است. اختلاف اين دو عدد فقط 313/0 روز يا به عبارتي حدود 19 ساعت است كه اين اختلاف نسبت به تمام چرخه‌هاي رشته‌اي اين دو سياره كمتر مي‌باشد. اگر‌‌ چه اختلاف فوق باعث مي‌شود تا گذر زهره نيز مانند گرفت‌هاي ماه و خورشيد داراي يك عمر مشخص باشد. همچنين اين اختلاف باعث جابجايي گره‌هاي مداري زهره و در نتيجه پيشروي روزانه گذر در تقويم مي‌شود. چون زهره در هر دورة ساروسي مقداري از زمين عقب مي‌ماند به وقت بيشتري احتياج دارد تا دوباره به زمين برسد. گذرهاي قبلي زهره در ماه‌هاي ارديبهشت و آبان بوده‌اند. در حال حاظر نيز گذرها در ماه خرداد و آذر رخ مي‌دهند. در آينده نيز گذرها در ماه‌هاي تير و دي اتفاق خواهد افتاد. همين جابه‌جايي باعث تغيير اوج و حضيض دو سياره نيز مي‌شود. در جدول زير چگونگي حركت رشته‌اي و ساروسي گذر زهره را مشاهده مي‌كنيد. جدول فوق از سال 2000- تا 4000 ميلادي مي‌باشد. جدول رشته‌اي- ساروسي گذر زهره ساروس تاريخ ساروس تاريخ ساروس تاريخ ساروس تاريخ 2- ك -1755/11/18 4- خ -1763/11/20 3- ك -1884/05/19 1- ك -1892/05/21 2- ك -1512/11/18 4- ك -1520/11/20 3- ك -1641/05/20 1- ك -1649/05/22 2- ك -1269/11/19 4- ك -1277/11/21 3- ك -1398/05/20 1- ك -1406/05/23 2- ك -1026/11/19 4- ك -1034/11/21 3- ك -1155/05/21 1- ك -1163/05/23 2- ك -0783/11/19 4- ك -0791/11/21 3- ك -0912/05/21 1- خ -0920/05/23 2- م -0540/11/19 4- ك -0548/11/21 ---- ---- 3- ك -0669/05/22 4- ك -0305/11/22 ---- ---- ---- ---- 3- ك -0426/05/22 4- ك -0062/11/22 ---- ---- ---- ---- 3- ك -0183/05/22 4- ك 0181/11/22 ---- ---- ---- ---- 3- ك 0060/05/22 4- ك 0424/11/22 ---- ---- ---- ---- 3- ك 0303/05/24 4- ك 0667/11/23 ---- ---- 5- خ 0554/05/22 3- ك 0546/05/24 4- ك 0910/11/23 ---- ---- 5- ك 0797/05/22 3- ك 0789/05/24 4- ك 1153/11/23 ---- ---- 5- ك 1040/05/22 3- ك 1032/05/24 4- ك 1396/11/23 ---- ---- 5- ك 1283/05/23 3- ك 1275/05/25 4- ك 1639/12/04 6- ك 1631/12/07 5- ك 1526/05/23 3- ك 1518/05/25 4- ك 1882/12/06 6- ك 1874/12/09 5- ك 1769/06/03 3- ك 1761/06/06 4- ك 2125/12/08 6- ك 2117/12/10 5- ك 2012/06/05 3- ك 2004/06/08 4- ك 2368/12/10 6- ك 2360/12/12 5- ك 2255/06/09 3- ك 2247/06/11 4- ك 2611/12/13 6- ك 2603/12/15 5- ك 2498/06/10 3- ك 2490/06/12 4- م 2854/12/14 6- ك 2846/12/16 5- ك 2741/06/13 3- ك 2733/06/15 6- ك 3089/12/18 ---- ---- 5- ك 2984/06/14 3- ك 2976/06/16 6- ك 3332/12/20 ---- ---- 5- ك 3227/06/17 3- ك 3219/06/19 6- ك 3575/12/23 ---- ---- 5- ك 3470/06/19 3- خ 3462/06/21 6- ك 3818/12/25 ---- ---- 5- ك 3713/06/21 3- م 3705/06/24 گذر رشته‌اي در جدول از سمت راست به چپ و گذر ساروسي از بالا به پايين مي‌باشد. همان طور كه در جدول مي‌بينيد دورة ساروسي گذرها به شكل جالبي تكرار مي‌شود. دو گذري كه در مركز رشته رخ مي‌دهند گذرهايي هستند كه يا تازه به‌وجود آمده‌اند و يا هنوز به اوج خود نزديك نشده‌اند. دو گذري كه در ابتدا و انتهاي ستون‌ها قرار دارند گذرهايي هستند كه يا از اوج خود گذشته‌اند يا در حال پايان هستند. به محض پايان اين‌ گونه گذرها، گذر هم رشته يا هم گره آن كه در مركز مي‌باشد جاي آن را مي‌گيرد و بعد از مدتي در مركز رشته دو ساروس جديد فعاليت خود را آغاز مي‌كنند و دائماً دو ساروس مركزي به مركز خورشيد نزديكتر و دو ساروس كناري از مركز خورشيد دورتر مي‌شوند. در جدول فوق ساروس‌هايي كه عدد آنها فرد است در گرة نزولي و ساروس‌هايي كه عدد آنها زوج است در گرة صعودي رخ مي‌دهند. همان طور كه ملاحظه مي‌كنيد دو ستون اول هميشه در گرة نزولي و دو ستون دوم هميشه در گرة صعودي مي‌باشد. ضمناً در مقابل اعداد ساروس حروف‌هايي را مشاهده مي‌كنيد كه ( ك ) به معني گذر كامل و ( خ ) به معني گذر خراشان و ( م ) به معني گذر مماسي مي‌باشد. در هر دورة ساروسي به‌ طور متوسط 20 إلي 25 گذر روي مي‌دهد كه در هر دو گره، گذر از لبة بالايي خورشيد شروع و در لبة پاييني آن به پايان مي‌رسد. در تصوير زير چگونگي حركت اين گذرها را در ساروس شمارة 4 مشاهده مي‌كنيد.گذرهاي زهره در ايران بي‌شك گذر امسال يكي از بهترين گذرهاي زهره طي قرون گذشته در ايران مي‌باشد. چرا كه زمان اوج گذر در ايران مصادف با ظهر مي‌باشد. ضمن اين‌كه در ماه خرداد احتمال صاف بودن هوا در اكثر مناطق ايران بسيار بالا مي‌باشد. اگر نگاهي به گذشته بياندازيم آخرين گذري كه به‌طور كامل در ايران ديده شده مربوط به 6 ژوئن 1761 ميلادي ( 243 سال قبل ) مي‌باشد. اگر چه شروع آن گذر هم مصادف با لحظة طلوع آفتاب در ايران بود. بعد از گذر امسال اولين گذري كه به‌طور كامل در ايران ديده مي‌شود در تاريخ 11 ژوئن 2247 ( 243 سال بعد ) است. ضمن اين‌كه گذر امسال اولين گذر هزارة جديد مي‌باشد. تمام اين مسائل اهميت اين گذر را براي كشورمان دو چندان مي‌كند. البته اين آخرين فرصت ما براي ديدار با گذر زهره نمي‌باشد. نيمي از گذر بعدي در 5 ژوئن 2012 در ايران ديده مي‌شود و زيبايي اين پديده با طلوع خورشيد و افزايش قطر ظاهري خورشيد و زهره دو چندان خواهد شد ولي هرگز به زيبايي گذر امسال نمي‌رسد. اما نگاهي هم به آخرين گذرهاي زهره در ايران بياندازيم. آخرين گذر زهره در ايران مربوط به چهارشنبه 15 آذر 1261 هجري شمسي ( 6 دسامبر 1882 ) مي‌باشد. البته اين گذر بسيار كم و تا حدود برخورد دوم در ايران قابل روئيت بوده است. ولي گذر قبل از آن كه در تاريخ چهارشنبه 18 آذر 1253 هجري شمسي ( 9 دسامبر 1874 ) روي داد از برخورد دوم به بعد در ايران قابل روئيت بوده. جالب است كه هر دوي اين گذرها در عهد ناصرالدين شاه قاجار رخ داده است.